Bản quyền và sở hữu trí tuệ được coi là lá chắn quan trọng trong kỷ nguyên số
Mục lục
Bạn có bao giờ tự hỏi, trong thời đại kỷ nguyên số hiện nay, nơi mà một con Bot AI có thể “nhân bản” một bức tranh trong 3 giây hay một bài viết tâm huyết bị sao chép chỉ bằng một cú click chuột – thì điều gì thực sự định nghĩa bạn là chủ nhân của một ý tưởng? Chúng ta thường chi rất nhiều tiền để lắp ổ khóa cho ngôi nhà vật chất, nhưng lại vô tình để mặc “đứa con tinh thần” của mình phơi bày giữa “chợ mạn”’ đầy rẫy những kẻ cầm nhầm. Hôm nay, hãy cùng tìm hiểu rõ hơn về Bản quyền và Sở hữu trí tuệ. Để hiểu rõ hơn về cách bảo vệ bản quyền cho tác phẩm của mình.
1. Phân biệt rõ ràng để bảo vệ đúng đối tượng
Sở hữu trí tuệ là một thuật ngữ rộng lớn, bao trùm tất cả các quyền đối với những sản phẩm do trí tuệ con người sáng tạo ra. Nó không phải là tài sản hữu hình như cái nhà, cái xe, mà là tài sản “vô hình” nhưng có giá trị cực lớn. Theo khoản 1 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 sửa đổi, bổ sung 2019, 2025 có giải thích về quyền sở hữu trí tuệ là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tài sản trí tuệ, bao gồm quyền tác giả và quyền liên quan đến quyền tác giả, quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng.
Bản quyền (hay gọi chính xác trong luật là Quyền tác giả) là một nhánh con của Sở hữu trí tuệ. Nó chỉ tập trung bảo hộ các tác phẩm được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định. Bao gồm Quyền nhân thân (được đứng tên tác giả mãi mãi) và Quyền tài sản (được bán, cho thuê, làm phim chuyển thể…).
Để bảo vệ tài sản trí tuệ của mình, trước hết bạn cần biết mình đang thuộc đối tượng quyền sở hữu trí tuệ được bảo hộ nào:
| Loại hình | Đối tượng bảo hộ | Chủ thể quyền sở hữu trí tuệ | Cơ chế bảo hộ |
| Quyền tác giả (Bản quyền) | Tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học; đối tượng quyền liên quan đến quyền tác giả bao gồm cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng, tín hiệu vệ tinh mang chương trình được mã hóa. | Quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu | Được bảo hộ kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phân biệt nội dung, chất lượng, hình thức, phương tiện, ngôn ngữ, đã công bố hay chưa công bố, đã đăng ký hay chưa đăng ký. |
| Sở hữu công nghiệp | Sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn, bí mật kinh doanh, nhãn hiệu, tên thương mại và chỉ dẫn địa lý. | Quyền của tổ chức, cá nhân đối với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn, nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý, bí mật kinh doanh do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu và quyền chống cạnh tranh không lành mạnh. | – Sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí, nhãn hiệu được xác lập trên cơ sở quyết định cấp văn bằng bảo hộ của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo thủ tục đăng ký quy định tại Luật này hoặc công nhận đăng ký quốc tế theo điều ước quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên.- Nhãn hiệu nổi tiếng được xác lập trên cơ sở sử dụng, không phụ thuộc vào thủ tục đăng ký.- Chỉ dẫn địa lý được xác lập trên cơ sở quyết định cấp văn bằng bảo hộ của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo thủ tục đăng ký quy định tại Luật này hoặc theo điều ước quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên;- Tên thương mại được xác lập trên cơ sở sử dụng hợp pháp tên thương mại đó;- Bí mật kinh doanh được xác lập trên cơ sở có được một cách hợp pháp bí mật kinh doanh và thực hiện việc bảo mật bí mật kinh doanh đó. |
| Giống cây trồng | Vật liệu nhân giống và vật liệu thu hoạch | Quyền của tổ chức, cá nhân đối với giống cây trồng mới do mình chọn tạo hoặc phát hiện và phát triển hoặc được hưởng quyền sở hữu. | Được xác lập trên cơ sở quyết định cấp Bằng bảo hộ giống cây trồng của cơ quan nhà nước có thẩm quyền |
Lưu ý: Bản quyền chỉ bảo hộ hình thức thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phân biệt nội dung, chất lượng, hình thức, phương tiện, ngôn ngữ chứ không bảo hộ ý tưởng. Ví dụ: Bạn có ý tưởng về một chàng trai đi xuyên không (ý tưởng này không ai được độc quyền), nhưng cách bạn viết thành một cuốn tiểu thuyết cụ thể thì cuốn tiểu thuyết đó chính là đối tượng được bảo hộ bản quyền tác giả.
2. Tại sao không nên chủ quan với việc đăng ký bản quyền hoặc sở hữu trí tuệ?
Mặc dù Quyền tác giả được xác lập tự động, nhưng trong thực tế tranh tụng, việc có trong tay Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả hay Văn bằng bảo hộ nhãn hiệu giống như việc bạn có “sổ đỏ” cho ngôi nhà của mình.
Khi có tranh chấp hoặc bị “cầm nhầm” chất xám trên mạng xã hội, giấy chứng nhận là bằng chứng cao nhất để các nền tảng (Facebook, YouTube, TikTok) hoặc Tòa án xử lý vi phạm nhanh chóng. Nếu không có buộc bạn phải chứng minh đó là sản phẩm do mình tạo ra, thời gian sử lý sẽ lâu hơn có khi kéo dài nhiều năm mới có kết quả.
Sở hữu trí tuệ là tài sản có thể định giá, chuyển nhượng hoặc cho thuê (licensing). Một nhãn hiệu mạnh hay một phần mềm độc đáo có thể mang lại nguồn thu nhập thụ động khổng lồ.
Đăng ký sở hữu trí tuệ sớm giúp bạn tránh được tình trạng bị các đối tượng khác “đăng ký trước” rồi quay lại kiện ngược hoặc đòi tiền mua lại nhãn hiệu của mình…
3. Quy trình xác lập bản quyền và sở hữu trí tuệ
Bước 1: Trước khi công bố rộng rãi, hãy đảm bảo bạn có bằng chứng về thời điểm sáng tạo. Đó có thể là các bản thảo, email trao đổi công việc hoặc việc sử dụng công nghệ Timestamp (Dấu thời gian) trên các nền tảng số để chứng minh mình là chủ sở hữu.
Đối với quyền sở hữu công nghiệp hãy tra cứu trên hệ thống dữ liệu của Cục Sở hữu trí tuệ để đảm bảo sáng tạo của bạn không trùng lặp với người khác, tránh vi phạm vô ý.
Bước 2: Nộp hồ sơ đăng ký
- Bản quyền tác giả: Nộp hồ sơ đăng ký quyền tác giả trực tiếp hoặc qua đường bưu điện tới Cục Bản quyền tác giả trụ sở Hà Nội hoặc chi nhánh tại TP.HCM hoặc Đà Nẵng. Ngoài ra có thể nộp hồ sơ trực tuyến tại Cổng dịch vụ công trực tuyến hoặc thông qua ủy quyền cho tổ chức tư vấn, dịch vụ quyền tác giả, quyền liên quan tại Việt Nam.
- Quyền sở hữu công nghiệp: Nộp hồ sơ đăng ký trực tiếp hoặc gửi qua đường bưu điện tới Cục Sở hữu trí tuệ trụ sở Hà Nội hoặc chi nhánh tại TP.HCM hoặc Đà Nẵng. Ngoài ra có thể nộp hồ sơ trực tuyến tại Cổng Dịch vụ Công chính thức của Cục Sở hữu Trí tuệ hoặc thông qua ủy quyền cho tổ chức tư vấn, dịch vụ quyền sở hữu công nghiệp tại Việt nam.
