Quy định pháp lý trong việc bảo hộ bản quyền
Mục lục
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) và nội dung số bùng nổ mạnh mẽ hiện nay, vấn đề xâm phạm quyền tác giả trở nên phức tạp hơn bao giờ hết. Việc nắm vững các quy định về bảo hộ bản quyền (hay còn gọi là bảo hộ quyền tác giả) là bước đi tiên quyết để các tác giả, nghệ sĩ và doanh nghiệp bảo vệ thành quả lao động trí tuệ của mình.
1. Bảo hộ bản quyền là gì?
Theo quy định, bảo hộ bản quyền là việc Nhà nước công nhận quyền của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu. Theo khoản 1 Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ 2009 sửa đổi, bổ sung 2019, 2025 (Luật SHTT):
Quyền tác giả phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phân biệt nội dung, chất lượng, hình thức, phương tiện, ngôn ngữ, đã công bố hay chưa công bố, đã đăng ký hay chưa đăng ký.
Tuy nhiên, kinh nghiệm thực tiễn cho thấy, dù quyền phát sinh tự động, việc đăng ký để được cấp Giấy chứng nhận lại là bằng chứng pháp lý mạnh mẽ nhất khi có tranh chấp xảy ra tại Tòa án có thẩm quyền (nhanh hơn so với việc phải đi tìm bằng chứng để chứng minh).
1.1. Đối tượng nào được bảo hộ bản quyền?
Pháp luật quy định danh mục các loại hình tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học được bảo hộ tại khoản 1 Điều 14 Luật SHTT, bao gồm:
a) Tác phẩm văn học, khoa học, sách giáo khoa, giáo trình và tác phẩm khác được thể hiện dưới dạng chữ viết hoặc ký tự khác;
b) Bài giảng, bài phát biểu và bài nói khác;
c) Tác phẩm báo chí;
d) Tác phẩm âm nhạc;
đ) Tác phẩm sân khấu;
e) Tác phẩm điện ảnh và tác phẩm được tạo ra theo phương pháp tương tự (sau đây gọi chung là tác phẩm điện ảnh);
g) Tác phẩm mỹ thuật[32], mỹ thuật ứng dụng;
h) Tác phẩm nhiếp ảnh;
i) Tác phẩm kiến trúc;
k) Bản họa đồ, sơ đồ, bản đồ, bản vẽ liên quan đến địa hình, kiến trúc, công trình khoa học;
l) Tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian;
m) Chương trình máy tính, sưu tập dữ liệu.
Ngoài ra, tác phẩm phái sinh chỉ được bảo hộ theo quy định tại khoản 1 Điều 14 này nếu không gây phương hại đến quyền tác giả đối với tác phẩm được dùng để làm tác phẩm phái sinh.
Lưu ý: Tác phẩm được bảo hộ quy định tại khoản 1 và khoản 2 Điều 14 này phải do tác giả trực tiếp sáng tạo bằng lao động trí tuệ của mình mà không sao chép từ tác phẩm của người khác.
1.2. Tại sao cần đăng ký bảo hộ bản quyền ngay lập tức?
Nhiều chủ sở hữu thường chủ quan cho rằng tác phẩm của mình đã có ngày giờ đăng tải trên mạng nên không cần đăng ký. Đây là một sai lầm phổ biến. Dưới đây là lý do tại sao bạn cần thực hiện thủ tục này:
- Đảo ngược nghĩa vụ chứng minh: Khi có tranh chấp, người đã được cấp Giấy chứng nhận không có nghĩa vụ chứng minh quyền tác giả thuộc về mình, trừ khi có chứng cứ ngược lại.
- Công cụ ngăn chặn xâm phạm: Bạn có quyền yêu cầu các nền tảng số (Facebook, YouTube, TikTok, App Store) gỡ bỏ nội dung vi phạm dựa trên văn bằng chính thức.
- Giá trị thương mại: Giấy chứng nhận bản quyền là điều kiện cần để thực hiện các giao dịch chuyển nhượng, li-xăng (cho thuê quyền sử dụng) hoặc góp vốn kinh doanh…
2. Thủ tục đăng ký bảo hộ bản quyền
Dựa trên quy định hiện hành, lộ trình đăng ký thường diễn ra qua các bước sau:
2.1. Bước 1: Chuẩn bị hồ sơ
Hồ sơ đăng ký bảo hộ bản quyền tác giả cần phải chuẩn bị theo quy định ở khoản 2 Điều 50 Luật SHTT bao gồm:
- Tờ khai đăng ký quyền tác giả, đăng ký quyền liên quan.
- Hai bản sao tác phẩm đăng ký quyền tác giả hoặc hai bản sao bản định hình đối tượng đăng ký quyền liên quan;
- Giấy ủy quyền, nếu người nộp hồ sơ đăng ký quyền tác giả, đăng ký quyền liên quan là người được ủy quyền;
- Tài liệu chứng minh là chủ sở hữu quyền do tự sáng tạo hoặc do giao nhiệm vụ sáng tạo, giao kết hợp đồng sáng tạo, được thừa kế, được chuyển giao quyền;
- Văn bản đồng ý của các đồng tác giả, nếu tác phẩm có đồng tác giả;
- Văn bản đồng ý của các đồng chủ sở hữu, nếu quyền tác giả, quyền liên quan thuộc sở hữu chung.
2.2. Bước 2: Nộp hồ sơ tại Cục Bản quyền tác giả
Bạn có thể nộp trực tiếp hoặc qua đường bưu điện tại trụ sở Cục Bản quyền tác giả (Hà Nội) hoặc các Văn phòng đại diện (TP.HCM, Đà Nẵng). Ngoài ra, bạn có thể nộp hồ sơ trực tuyến qua Cổng dịch vụ công quốc gia để tiết kiệm thời gian và tiện lợi hơn.
2.3. Bước 3: Thẩm định và cấp văn bằng
Sau khi đã tiến hành rà soát, phân loại và xem xét tính hợp lệ của hồ sơ theo quy định (tầm 01 tháng). Nếu hồ sơ hợp lệ, trong thời hạn 15 ngày làm việc, chuyên viên tiếp nhận hồ sơ sẽ kiểm tra đối chiếu tác phẩm với các quy định về loại hình bảo hộ và cơ sở dữ liệu để phát hiện xem sự trùng lặp. Đủ điều kiện sẽ cấp Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả. Nếu từ chối, cơ quan phải trả lời bằng văn bản và nêu rõ lý do.
3. Chiến lược bảo hộ trong kỷ nguyên số
Đăng ký sớm nhất có thể: Ngay khi tác phẩm hoàn thiện 80-90%, hãy chuẩn bị hồ sơ đăng ký. Trong cuộc đua sở hữu trí tuệ, người nộp đơn trước luôn giữ ưu thế tuyệt đối.
Lưu trữ bằng chứng sáng tạo: Hãy giữ lại các bản nháp, email trao đổi, tệp tin gốc có ghi nhận thời gian (timestamp). Đây là “vũ khí” dự phòng cực kỳ giá trị bên cạnh Giấy chứng nhận.
Tư vấn chuyên sâu về AI: Nếu tác phẩm có sự can thiệp của trí tuệ nhân tạo, hãy tham vấn Luật sư để xác định đúng chủ thể tác giả và phạm vi bảo hộ, tránh trường hợp bị từ chối cấp bằng do thiếu tính sáng tạo cá nhân của con người.
4. Dịch vụ đăng ký bảo hộ bản quyền tác giả
Việc tự thực hiện thủ tục bảo hộ bản quyền tác giả đôi khi gặp nhiều khó khăn do yêu cầu khắt khe về hồ sơ và cách phân loại tác phẩm. Với hơn 15 năm kinh nghiệm và thế mạnh cốt lõi là Sở hữu trí tuệ, Phan Law Vietnam tự hào là đơn vị đồng hành tin cậy, giúp các tác giả và doanh nghiệp tối ưu hóa quy trình bảo vệ tài sản trí tuệ.
Dịch vụ đăng ký bản quyền tại Phan Law Vietnam mang lại sự an tâm tuyệt đối thông qua các giải pháp toàn diện:
- Tư vấn thẩm định tác phẩm: Luật sư trực tiếp đánh giá khả năng bảo hộ của tác phẩm (văn học, âm nhạc, phần mềm, mỹ thuật ứng dụng…) trước khi nộp đơn để đảm bảo tỷ lệ cấp bằng cao nhất.
- Hoàn thiện hồ sơ chuyên nghiệp: Thay mặt khách hàng soạn thảo toàn bộ tờ khai, văn bản cam đoan, hợp đồng chuyển nhượng quyền tác giả và các tài liệu kỹ thuật liên quan đúng chuẩn quy định của Cục Bản quyền tác giả.
- Đại diện thực hiện thủ tục: Phan Law sẽ thay mặt bạn nộp hồ sơ, theo dõi tiến độ và giải trình với cơ quan nhà nước, giúp bạn tiết kiệm thời gian và công sức đi lại.
- Thực thi và bảo vệ quyền lợi: Không chỉ dừng lại ở việc cấp bằng, Phan Law còn hỗ trợ giám sát, phát hiện và xử lý các hành vi xâm phạm bản quyền trên không gian mạng và thực tế, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của chủ sở hữu một cách triệt để (nếu có ủy quyền).
