Dùng AI tạo nội dung có vi phạm bản quyền không?

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang thay đổi cách thức sáng tạo và khai thác nội dung. Chỉ với vài câu lệnh, người dùng có thể tạo ra bài viết, hình ảnh, video, bài hát trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, việc sử dụng AI cũng đặt ra nhiều vấn đề pháp lý về quyền tác giả. Vậy dùng AI tạo nội dung có vi phạm bản quyền không? Theo pháp luật hiện hành, việc sử dụng AI không mặc nhiên là hành vi vi phạm, nhưng người dùng vẫn có thể sẽ phải chịu trách nhiệm nếu nội dung tạo ra xâm phạm quyền tác giả hoặc quyền liên quan đến quyền tác giả đó.

1. Pháp luật hiện hành quy định thế nào về quyền tác giả đối với nội dung do AI tạo ra?

Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ 2022 sửa đổi bổ sung 2025 (Luật SHTT), quy định các loại hình tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả:

“1. Tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học được bảo hộ bao gồm:

a) Tác phẩm văn học, khoa học, sách giáo khoa, giáo trình và tác phẩm khác được thể hiện dưới dạng chữ viết hoặc ký tự khác;

b) Bài giảng, bài phát biểu và bài nói khác;

c) Tác phẩm báo chí;

d) Tác phẩm âm nhạc;

đ) Tác phẩm sân khấu;

e) Tác phẩm điện ảnh và tác phẩm được tạo ra theo phương pháp tương tự (sau đây gọi chung là tác phẩm điện ảnh);

g) Tác phẩm mỹ thuật[32], mỹ thuật ứng dụng;

h) Tác phẩm nhiếp ảnh;

i) Tác phẩm kiến trúc;

k) Bản họa đồ, sơ đồ, bản đồ, bản vẽ liên quan đến địa hình, kiến trúc, công trình khoa học;

l) Tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian;

m) Chương trình máy tính, sưu tập dữ liệu.

2. Tác phẩm phái sinh chỉ được bảo hộ theo quy định tại khoản 1 Điều này nếu không gây phương hại đến quyền tác giả đối với tác phẩm được dùng để làm tác phẩm phái sinh.

3. Tác phẩm được bảo hộ quy định tại khoản 1 và khoản 2 Điều này phải do tác giả trực tiếp sáng tạo bằng lao động trí tuệ của mình mà không sao chép từ tác phẩm của người khác.

4. Chính phủ hướng dẫn cụ thể về các loại hình tác phẩm quy định tại khoản 1 Điều này.” .

Theo khoản 2 Điều 4 Luật SHTT pháp luật xác định: “Quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu.”. 

Đồng thời khoản 1 Điều 12a Luật SHTT quy định: “Tác giả là người trực tiếp sáng tạo tác phẩm. Trường hợp có từ hai người trở lên cùng trực tiếp sáng tạo tác phẩm với chủ ý là sự đóng góp của họ được kết hợp thành một tổng thể hoàn chỉnh thì những người đó là các đồng tác giả.”.

Như vậy, tác phẩm được bảo hộ phải do tác giả trực tiếp sáng tạo bằng lao động trí tuệ của mình và không sao chép từ tác phẩm của người khác. Trong khi đó, AI không phải là cá nhân hoặc tổ chức theo cách tiếp cận của pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam và hiện chưa có quy định riêng xác lập AI là “tác giả” của một tác phẩm.

Do đó, cần phân biệt giữa:

• Nội dung được AI hỗ trợ tạo ra;
• Nội dung hoàn toàn do AI tự động tạo ra mà không có sự sáng tạo đáng kể của con người;
• Nội dung do con người sử dụng AI như một công cụ, sau đó trực tiếp chỉnh sửa, lựa chọn, biên tập và hoàn thiện.

Đây là yếu tố quan trọng để đánh giá khả năng phát sinh và xác lập quyền tác giả đối với nội dung được tạo ra.

1.1. Dùng AI viết bài có phải là vi phạm bản quyền?

Không phải cứ sử dụng AI để viết bài là vi phạm bản quyền. Như rủi ro có thể phát sinh nếu nội dung AI tạo ra chứa phần nội dung được sao chép hoặc sử dụng trái phép từ tác phẩm đang được bảo hộ như:

• AI tạo ra bài viết có nhiều đoạn trùng hoặc sao chép từ một bài viết của người khác;
• AI tạo ra hình ảnh có dấu hiệu sao chép một tác phẩm nghệ thuật đang được bảo hộ;
• Người dùng yêu cầu AI viết lại toàn bộ một bài báo hoặc một tác phẩm cụ thể rồi đăng lại dưới tên của mình;
• AI tạo ra nội dung dựa trên hình ảnh, âm nhạc, video hoặc tài liệu của người khác nhưng người sử dụng không có quyền khai thác;
• Người dùng sử dụng nội dung AI tạo ra cho mục đích thương mại trong khi nội dung đó xâm phạm quyền của chủ thể khác.

Luật SHTT bảo vệ quyền của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả và đặt ra giới hạn đối với việc sử dụng tác phẩm của người khác. Vì vậy, việc “AI tạo ra” không phải là căn cứ để loại trừ trách nhiệm pháp lý của người sử dụng.

1.2. AI tạo hình ảnh có vi phạm bản quyền không?

Việc sử dụng AI để tạo một hình ảnh mới từ mô tả của người dùng không mặc nhiên là hành vi vi phạm bản quyền. Tuy nhiên, cần xem xét cách thức tạo hình ảnh và kết quả đầu ra.

Trường hợp 1: Tạo hình ảnh từ ý tưởng chung

Nếu hình ảnh được tạo ra là một sản phẩm mới và không sao chép một tác phẩm cụ thể đang được bảo hộ thì việc sử dụng hình ảnh này về nguyên tắc không đồng nghĩa với hành vi vi phạm quyền tác giả.

Trường hợp 2: Yêu cầu AI sao chép một tác phẩm cụ thể

Rủi ro pháp lý cao hơn nếu người dùng yêu cầu AI:

• Sao chép một bức tranh cụ thể;
• Tạo hình ảnh gần như giống một tác phẩm của người khác;
• Chỉnh sửa một tác phẩm có bản quyền rồi sử dụng thương mại;
• Lấy ảnh của người khác làm đầu vào để tạo ra một sản phẩm phái sinh mà không có quyền sử dụng… (Theo Luật SHTT, tác phẩm phái sinh chỉ được bảo hộ nếu không gây phương hại đến quyền tác giả đối với tác phẩm được sử dụng để tạo ra tác phẩm phái sinh.).

Vì vậy, việc “AI biến đổi” một tác phẩm không đồng nghĩa với việc người sử dụng có thể tự do khai thác tác phẩm đó.

2. AI có thể tạo ra nội dung xâm phạm bản quyền như thế nào?

Một trong những rủi ro phổ biến là người dùng yêu cầu AI tạo nội dung dựa quá sát vào một tác phẩm đã tồn tại.

Ví dụ, người dùng có thể yêu cầu AI viết lại gần như toàn bộ một bài báo, tóm tắt một cuốn sách nhưng giữ nguyên phần lớn nội dung, hoặc tạo hình ảnh có mức độ tương đồng cao với một tác phẩm cụ thể. Nếu kết quả tạo ra chứa phần nội dung thuộc quyền tác giả của người khác và được sử dụng không phù hợp, vấn đề bản quyền có thể phát sinh.

Luật Sở hữu trí tuệ ghi nhận quyền của chủ sở hữu đối với việc sao chép, làm tác phẩm phái sinh, phân phối và truyền đạt tác phẩm đến công chúng. Việc khai thác những quyền này về nguyên tắc phải có sự cho phép của chủ sở hữu, trừ các trường hợp ngoại lệ theo luật.

Vì vậy, việc thay đổi một số câu chữ bằng AI không đương nhiên biến nội dung thành một tác phẩm hoàn toàn mới nếu bản chất vẫn là sao chép hoặc sử dụng trái phép phần sáng tạo được bảo hộ của người khác.

3. Các lưu ý với doanh nghiệp dùng AI tạo nội dung 

Đối với doanh nghiệp, rủi ro bản quyền khi sử dụng AI có thể lớn hơn vì nội dung thường được sử dụng công khai và cho mục đích thương mại.

Trước khi sử dụng nội dung do AI tạo ra, doanh nghiệp nên kiểm tra nguồn thông tin, hình ảnh, âm thanh hoặc tài liệu được đưa vào quá trình tạo nội dung. Đồng thời, cần rà soát sản phẩm đầu ra để hạn chế trường hợp nội dung có dấu hiệu sao chép hoặc tương đồng bất thường với tác phẩm của bên thứ ba.

Đối với hình ảnh, video và âm thanh, cần đặc biệt chú ý đến những yếu tố có thể liên quan đến quyền tác giả, quyền liên quan, quyền đối với hình ảnh hoặc các quyền khác của cá nhân, tổ chức.

Doanh nghiệp cũng nên kiểm tra điều khoản sử dụng của công cụ AI đang sử dụng, đặc biệt về quyền khai thác nội dung đầu ra, mục đích thương mại và trách nhiệm của người dùng.