Sản phẩm sáng tạo bằng AI: Sản phẩm của Trí tuệ nhân tạo có thực sự thuộc về bạn?

Trong kỷ nguyên số, sự bùng nổ của các công cụ trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) như ChatGPT, Gemini, Midjourney hay Stable Diffusion… đã tái định hình toàn bộ nền công nghiệp sáng tạo. Chỉ với vài câu lệnh (prompt) đơn giản, bất kỳ ai cũng có thể tạo ra một bài hát, một bức tranh kỹ thuật số hay một đoạn mã code… Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, một câu hỏi hóc búa được đặt ra: Sản phẩm sáng tạo bằng AI có thực sự thuộc sở hữu của bạn không? Bạn có quyền ngăn chặn người khác sử dụng nó không? Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết vấn đề này dựa trên các quy định của Luật SHTT hiện hành và xu hướng tư pháp quốc tế các bạn có thể tham khảo.

1. Bản chất của Quyền tác giả

Để xác định sản phẩm sáng tạo bằng AI có được bảo hộ hay không, trước hết chúng ta phải quay về nguyên lý cốt lõi của Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam và các công ước quốc tế (như Công ước Berne).

Để một tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả tại Việt Nam, tác phẩm đó phải đáp ứng các điều kiện nghiêm ngặt về chủ thể sáng tạo và tính nguyên gốc theo quy định của pháp luật.

1.1. AI không có tư cách chủ thể pháp lý

Căn cứ theo khoản 2 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ 2009 sửa đổi, bổ sung năm 2019, 2022, 2015 (Luật SHTT):

1. Quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu.

Đồng thời, Điều 12a LSHTT cũng quy định rõ:

1. Tác giả là người trực tiếp sáng tạo tác phẩm. Trường hợp có từ hai người trở lên cùng trực tiếp sáng tạo tác phẩm với chủ ý là sự đóng góp của họ được kết hợp thành một tổng thể hoàn chỉnh thì những người đó là các đồng tác giả.
2. Người hỗ trợ, góp ý kiến hoặc cung cấp tư liệu cho người khác sáng tạo tác phẩm không phải là tác giả, đồng tác giả.
3. Việc thực hiện quyền nhân thân và quyền tài sản đối với tác phẩm có đồng tác giả phải có sự thỏa thuận của các đồng tác giả, trừ trường hợp tác phẩm có phần riêng biệt có thể tách ra sử dụng độc lập mà không làm phương hại đến phần của các đồng tác giả khác hoặc luật khác có quy định khác.

Như vậy, chủ thể sáng tạo (Tác giả) bắt buộc phải là “người” (cá nhân con người cụ thể) bằng chính lao động trí tuệ của mình. Trí tuệ nhân tạo (AI) chỉ là một hệ thống thuật toán, máy móc, không có tư cách pháp nhân và không có năng lực hành vi dân sự, do đó không thể được công nhận là tác giả dưới bất kỳ hình thức nào.

1.2. Hành vi nhập câu lệnh (Prompting) không được coi là hoạt động sáng tạo trực tiếp

Nhiều người dùng cho rằng việc họ suy nghĩ ra ý tưởng và gõ câu lệnh để AI thực hiện là một hoạt động sáng tạo. Tuy nhiên, pháp luật SHTT chỉ bảo hộ hình thức thể hiện vật chất của tác phẩm, không bảo hộ ý tưởng (khoản 1 Điều 6 Luật SHTT).

1. Quyền tác giả phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phân biệt nội dung, chất lượng, hình thức, phương tiện, ngôn ngữ, đã công bố hay chưa công bố, đã đăng ký hay chưa đăng ký.

Như vậy, khi bạn đưa câu lệnh cho AI, bạn mới dừng lại ở bước cung cấp ý tưởng. Việc định hình tác phẩm (vẽ nét, phối màu, sắp xếp câu chữ) hoàn toàn do thuật toán của máy tính tự động thực hiện. Do đó, người nhập câu lệnh không được coi là tác giả của sản phẩm đầu ra (Output).

Tuy nhiên, có thể phân chia quá trình ứng dụng AI vào sáng tạo thành các trường hợp cụ thể sau:

2. Rủi ro pháp lý đối với doanh nghiệp và nhà sáng tạo nội dung khi dùng sản phẩm AI

2.1. Sự nhầm lẫn giữa Luật Hợp đồng và Luật Sở hữu trí tuệ

Một sai lầm phổ biến là người dùng tin vào Điều khoản dịch vụ (Terms of Service) của các hãng công nghệ như OpenAI hay Midjourney khi các hãng này tuyên bố: “Bạn có toàn quyền sở hữu đối với sản phẩm đầu ra (Output)”.

Dưới góc độ pháp lý, đây chỉ là một thỏa thuận dân sự mang tính cam kết không tranh chấp giữa nhà cung cấp dịch vụ AI và bạn. Thỏa thuận này không có giá trị ràng buộc với bên thứ ba và không thể vượt qua quy định của Luật Sở hữu trí tuệ quốc gia. Nếu một bên thứ ba sao chép bức ảnh AI của bạn để kinh doanh, bạn sẽ không thể khởi kiện họ xâm phạm quyền tác giả vì tác phẩm đó vốn không đủ điều kiện để được bảo hộ quyền tác giả ngay từ đầu.

2.2. Rủi ro xâm phạm bản quyền ngược (Copyright Infringement)

Các mô hình AI hiện nay được huấn luyện dựa trên việc “quét” hàng tỷ dữ liệu hình ảnh, văn bản trên Internet, trong đó có rất nhiều tác phẩm có bản quyền của các nghệ sĩ mà chưa được sự đồng ý của họ.

Nếu AI tạo ra cho bạn một sản phẩm có tỷ lệ trùng lặp hoặc tương tự gây nhầm lẫn cao với một tác phẩm gốc đã được bảo hộ, và bạn đem sản phẩm đó đi thương mại hóa, bạn hoàn toàn có thể trở thành bị đơn trong các vụ kiện xâm phạm quyền tác giả.

3. Lưu ý khi sử dụng sản phẩm sáng tạo bằng AI

Để bảo vệ tối đa quyền lợi và hạn chế rủi ro pháp lý khi ứng dụng AI vào hoạt động sản xuất kinh doanh, doanh nghiệp và các nhà sáng tạo nội dung cần lưu ý:

• Đối với các dự án lớn, hãy luôn ghi nhận lại toàn bộ quy trình thiết kế, bao gồm: các bản phác thảo tay (sketch), sơ đồ tư duy, các bước xử lý đồ họa thủ công của thiết kế viên trước và sau khi sử dụng AI hỗ trợ. Đây là tài liệu chứng minh quan trọng nhất trước Cục Bản quyền tác giả hoặc Tòa án để khẳng định có “dấu ấn lao động trí tuệ của con người” trong tác phẩm.
• Nếu một thiết kế (ví dụ: Logo hoặc bao bì sản phẩm) có sự tham gia lớn của AI và khó được bảo hộ dưới danh nghĩa Quyền tác giả, doanh nghiệp nên chủ động nộp đơn đăng ký dưới dạng Nhãn hiệu hoặc Kiểu dáng công nghiệp tại Cục Sở hữu trí tuệ. Cơ chế bảo hộ nhãn hiệu tập trung vào việc chống cạnh tranh không lành mạnh và bảo vệ quyền độc quyền khai thác thương mại, không bị ràng buộc quá khắt khe về nguồn gốc sáng tạo như quyền tác giả.
• Khi thuê ngoài các dịch vụ sáng tạo, doanh nghiệp cần bổ sung điều khoản cam kết trong hợp đồng: Bên thiết kế phải cam kết không sử dụng AI tạo tự động 100% để sản xuất sản phẩm bàn giao, và phải chịu trách nhiệm hoàn toàn về tính pháp lý cũng như khả năng đăng ký bảo hộ của tác phẩm.

Có thể thấy, trí tuệ nhân tạo (AI) là một trợ thủ đắc lực giúp tối ưu hóa hiệu suất, nhưng không thể thay thế vai trò chủ thể của con người trong các giao dịch pháp lý về sở hữu trí tuệ. Việc hiểu rõ ranh giới giữa “công cụ hỗ trợ” và “chủ thể sáng tạo” sẽ giúp doanh nghiệp chủ động bảo vệ khối tài sản trí tuệ của mình, tránh những tranh chấp pháp lý không đáng có trong kỷ nguyên số.